Nhật Bản Việt

“Wabi-sabi” là một khái niệm thẩm mỹ và triết lý độc đáo của người Nhật, tìm thấy giá trị và sự quyến rũ trong những điều không hoàn hảo.

Cho đến ngày nay, khái niệm này vẫn ăn sâu vào văn hóa Nhật Bản và giá trị của người Nhật, đồng thời có ảnh hưởng lớn đến họ.

Bài viết này sẽ giải thích khái niệm và ý nghĩa của “wabi-sabi” một cách dễ hiểu nhất có thể, đồng thời nhìn lại lịch sử và bối cảnh lan rộng của nó tại Nhật Bản. Nếu đọc đến cuối bài, bạn sẽ có thể hiểu được phần nào khái niệm “wabi-sabi” vốn mang tính cảm quan và khó nắm bắt.

Wabi-sabi là gì?

“Wabi-sabi” là khái niệm thể hiện một cách cô đọng thẩm mỹ và cảm quan độc đáo của người Nhật.

Cụ thể, đó là thẩm mỹ không coi những thứ không hoàn hảo (hư hỏng, thiếu sót) là tiêu cực, mà ngược lại, tìm thấy vẻ đẹp trong những thay đổi do tự nhiên và thời gian mang lại, và chấp nhận, tận hưởng sự tĩnh lặng được sinh ra từ đó.

So với thẩm mỹ phương Tây tập trung vào trang trí lộng lẫy và đối tượng, có thể dễ hiểu hơn nếu nói rằng người Nhật coi trọng sự giản dị và khoảng trống.

Ngoài ra, “wabi-sabi” vốn không phải là một từ duy nhất, mà là sự kết hợp của hai từ khác nhau là “wabi” và “sabi”, nhưng ngày nay chúng thường được nhắc đến cùng nhau.

Thuật ngữ “wabi-sabi” đã được thế giới công nhận và đang dần trở thành biểu tượng của văn hóa Nhật Bản. Tuy nhiên, ít người nước ngoài hiểu đúng khái niệm này, và ngay cả người Nhật cũng khó diễn đạt bằng lời những cảm nhận tinh tế này.

“Wabi” là gì?

“Wabi(侘び)” là dạng danh từ của động từ “wabu(侘ぶ)”, ban đầu là từ chỉ những cảm xúc và trạng thái tâm lý tiêu cực như “buồn bã, bối rối, bi quan, đau khổ”.

Tuy nhiên, từ thời Trung Cổ trở đi, nó đã chuyển sang ý nghĩa tích cực, tìm thấy vẻ đẹp từ những thiếu sót và khuyết điểm, và cố gắng tận hưởng chúng. Những người gặp khó khăn trong cuộc sống lúc bấy giờ đã thay đổi cách suy nghĩ, chấp nhận thực tế và sống tích cực hơn từ những than thở về cuộc sống của mình.

Điều này đã dẫn đến ý nghĩa gần nhất với “wabi” hiện nay, đó là “cuộc sống đơn giản, yên tĩnh và thanh bình”.

Hơn nữa, sự hiểu biết về “wabi” đã được thúc đẩy nhờ mối liên hệ với “Sado(茶道 trà đạo)”. Do đó, tinh thần “wabi” được phản ánh mạnh mẽ trong “trà đạo” được đại diện bởi “wabi-cha”.

“Sabi” là gì?

“Sabi(寂び)” là danh từ của động từ “sabu(寂ぶ)”, chỉ sự xuống cấp theo thời gian như “cũ đi, rỉ sét, mục nát”.

Giống như “wabi”, đây không phải là một khái niệm tốt đẹp, nhưng nhà thơ Fujiwara-no Toshinari (794-1185) trong thời Heian đã tích cực tìm ra vẻ đẹp trong “Sabi”.

Hơn nữa, vào đầu thời kỳ Edo (1603-1868), nhà thơ Matsuo Basho đã đọc những bài thơ nghệ thuật sử dụng từ “Sabi”, và điều này được cho là đã thay đổi nhận thức về từ này.

Do đó, từ này có mối liên hệ chặt chẽ với “Haiku(俳句)”, và hiện nay thường được hiểu là “cảm nhận được sự sâu sắc và tình cảm trong sự tĩnh lặng”.

Nói một cách cẩn thận, đây là khái niệm về cái đẹp coi sự suy tàn và hương vị của sự cũ kỹ là bản chất bên trong, và cho rằng nó thể hiện ra bên ngoài. Trong vẻ đẹp bề ngoài của “Sabi”, người ta tìm thấy sự phong phú tinh thần của “wabi”.

“Wabi-sabi” là khái niệm xuất phát từ Đạo giáo

Ngày nay, “Wabi-sabi” đã trở thành một phần của văn hóa độc đáo của Nhật Bản và được thế giới nhìn nhận như một khái niệm kỳ lạ. Tuy nhiên, khái niệm này thực chất xuất phát từ Đạo giáo thời nhà Tống (Trung Quốc hiện đại, 960-1279).

Trong Đạo giáo, “wabi-sabi” có nghĩa là cách hoặc tư tưởng thưởng thức cái đẹp một cách tiết chế và khiêm tốn.

Tuy nhiên, khi du nhập vào Nhật Bản, khái niệm này đã được biến đổi để phù hợp với người Nhật, và dần dần trở thành một phần của văn hóa Nhật Bản. Sau đó, nó được đưa vào Thiền tông và Phật giáo, tiếp tục phát triển và trở thành một từ ngữ gắn liền với hình ảnh của Nhật Bản (và người Nhật).

Những địa điểm mang đậm nét “wabi-sabi”

ー　Đền thờ và chùa chiền

Những ngôi đền thờ và chùa chiền vẫn giữ nguyên dáng vẻ từ thời kỳ xây dựng là những địa điểm tiêu biểu để cảm nhận “wabi-sabi”.

Hầu hết các công trình kiến trúc đều có dấu vết của sự xuống cấp, hư hỏng và phai màu, có thể khiến những ai mong muốn vẻ đẹp hoàn hảo cảm thấy chưa thỏa mãn. Tuy nhiên, nếu nhìn từ góc độ tinh thần “wabi-sabi”, mỗi vết thương là bằng chứng cho lịch sử của công trình, và khi suy ngẫm về thời gian dài đã trôi qua, bạn sẽ cảm nhận được nét duyên dáng của nó.

Từ hình dáng hiện tại, mỗi người có thể cảm nhận và giải thích theo cách riêng, không có câu trả lời đúng hay sai, và sự đa dạng trong cách nhìn nhận chính là nét hấp dẫn của “wabi-sabi”. Hãy chấp nhận nó như nó vốn có mà không cần suy nghĩ quá nhiều.

ー　Vườn Nhật Bản

Vườn Nhật Bản, một nét văn hóa truyền thống của Nhật Bản, cũng là nơi bạn có thể cảm nhận được “wabi-sabi”.

Trong đó, phong cảnh “Karesansui(枯山水)” (một kiểu vườn Nhật Bản) thể hiện cảnh quan thiên nhiên chỉ bằng sự kết hợp giữa đá và cát là điển hình của “wabi-sabi”.

Việc không sử dụng nước tạo ra sự không hoàn hảo của “wabi-sabi”, và việc bố trí lá khô và đá phủ rêu để thể hiện sự trôi qua của thời gian, tạo ra một không gian yên tĩnh và hoang vắng. Vẻ đẹp và tinh thần “wabi-sabi” hiện hữu trong không gian được loại bỏ những thứ thừa thãi, thể hiện một thế giới ý niệm cho người xem.

Hãy ngồi yên lặng ngắm nhìn và tự hỏi ý nghĩa của nó, từ đó tìm ra cách hiểu riêng của mình. Trong số các “vườn Nhật Bản”, “Ryoan-ji(龍安寺)” – đại diện tiêu biểu của “Karesansui(枯山水)” – và “Saifo-ji(西芳寺)” – nơi có thể thưởng thức vẻ đẹp của rêu – đặc biệt nổi tiếng vì mang lại cảm giác “wabi-sabi”.